Wat is de mogelijke aanleiding voor de aandacht voor de bouwsector?
Bijna een jaar nadat de ACM invallen deed bij drie aannemers, en ongeveer zes maanden nadat zij boetes oplegde voor afstemming van inschrijvingen in de bouwsector, maakte ACM-bestuursvoorzitter Martijn Snoep in een interview met Het Financieele Dagblad (FD) bekend dat de toezichthouder aanvullend onderzoek doet naar de sector. Deze eerdere ontwikkelingen bespraken wij in onze blogs: ACM conducts antitrust dawn raids in connection with potential bid rigging en Cartel enforcement in practice: ACM concludes bid-rigging investigation and imposes cartel fines.
Volgens Snoep vergroten de sterke vraag naar nieuwe woningen en de renovatie van wegen en viaducten, samen met het daaruit voortvloeiende toenemende aantal aanbestedingen, het risico op verboden afspraken. Een toename van grote opdrachten kan aannemers meer ruimte bieden om de markt onderling te verdelen.
De extra aandacht komt 25 jaar nadat het televisieprogramma Zembla de Nederlandse bouwfraude aan het licht bracht. Een groot deel van de Nederlandse bouwbedrijven was betrokken bij een omvangrijk kartel, waarbij zij opdrachten onderling verdeelden en daardoor de prijzen opdreven. Door deze verboden prijsafspraken betaalde de overheid miljarden euro’s extra voor bouwwerkzaamheden, ten laste van de publieke middelen.
Hoe ziet het ACM-onderzoek eruit en welke signalen van verboden afspraken heeft de ACM?
In een afzonderlijke publicatie op de eigen website in verband met de voorgenomen overname van de Nederlandse activiteiten van VolkerWessels door HAL, geeft de ACM aan dat zij van plan is om volgend jaar een marktonderzoek uit te brengen in het licht van de forse investeringen in onderhoud en vernieuwing van de Nederlandse infrastructuur in de komende jaren. Mede op basis van de kennis die zij heeft opgedaan bij eerdere zaken in de bouwsector, zal de ACM daarbij de marktstructuur verder in kaart brengen en aanbevelingen doen voor aanbestedende diensten, aannemers en overheden.
Bij haar marktonderzoeken werkt de ACM in beginsel volgens de vaste methodiek zoals toegelicht in haar Werkwijze Marktonderzoek. Het marktonderzoek kan over het algemeen onderverdeeld worden in vijf verschillende fases:
- de start van het onderzoek, waaronder de publicatie van de probleem stellende notitie en indicatieve planning voor het marktonderzoek en de consultatie daarvan;
- informatieverzameling en analyse;
- publiceren van de conceptrapportage en de consultatie daarvan;
- publiceren van het definitieve rapport en eventuele aanbevelingen; en
- eventuele evaluatie van het marktonderzoek.
De hiervoor genoemde publicatie in het FD kan worden gezien als een informele aankondiging van het voorgenomen marktonderzoek. Volgens de Werkwijze Marktonderzoek start het onderzoek namelijk formeel met de publicatie van een probleemstellende notitie door de ACM.
De ACM heeft een omvangrijk team van tien tot vijftien onderzoekers samengesteld dat zich specifiek op de bouwsector richt, waaronder econometristen en gedragsdeskundigen. In gesprekken met aannemers en aanbestedende diensten verzamelt het team inzichten van beide kanten van het aanbestedingsproces, onder meer over prijzen en ervaringen met aanbestedingsprocedures. De bevindingen van dit team worden, in lijn met de Werkwijze Marktonderzoek, in de loop van 2027 verwacht, waarbij de ACM eerst een probleem stellende notitie zal publiceren en later in het marktonderzoek informatieverzoeken zal uitsturen naar relevante marktpartijen en/of interviews met die marktpartijen zal afnemen. Hierbij geldt in beginsel voor marktpartijen dat zij een medewerkingsplicht hebben en er sancties kunnen worden opgelegd indien niet wordt meegewerkt.
Snoep gaf in de publicatie in het FD aan geen concrete aanwijzingen dat grootschalige kartelvorming zoals die 25 jaar geleden aan het licht kwam, zich vandaag opnieuw voordoet, maar sluit dit niet uit. Tegen het FD verklaarde hij dat de ACM nog steeds af en toe signalen ontvangt van verboden afspraken op kleinere schaal, zoals de afstemming van inschrijvingen waarvoor de ACM eerder dit jaar boetes oplegde. Snoep noemt gemeentelijke aanbestedingen als een bijzonder aandachtspunt.
Welke mogelijke sancties kunnen worden opgelegd bij een overtreding van het kartelverbod en welke praktische aandachtspunten zijn voor bedrijven in de bouwsector relevant?
Als een overtreding van het kartelverbod wordt vastgesteld, kan de ACM aanzienlijke boetes opleggen. Het wettelijke maximum voor kartelboetes bedraagt in beginsel 10% van de concernomzet in het afgelopen boekjaar, maar kan worden verhoogd met 10% voor ieder jaar dat de overtreding duurde (met een maximum van 40%). Bij recidive kan de maximumboete worden verdubbeld (dus tot 80% van de concernomzet).
De recente boetes van de ACM onderstrepen het belang van naleving van de toepasselijke mededingingsregels. Als uw organisatie betrokken is bij een situatie waarin concurrenten hun gedrag bij een aanbesteding hebben afgestemd, of als u door een concurrent wordt benaderd in verband met een aanbestedingsprocedure, is het essentieel om direct te handelen. Tijdig juridisch advies kan doorslaggevend zijn, met name wanneer een clementieverzoek mogelijk aan de orde is.
Zoals in een eerdere blog toegelicht (De ACM onderzoekt supermarktprijzen: wat betekent dit voor de sector? | Loyens & Loeff), zijn marktonderzoeken door de ACM en de bijbehorende aanbevelingen niet vrijblijvend, maar kunnen deze uitmonden in wet- of regelgeving en kunnen deze leiden tot onderzoeken naar een overtreding van de mededingingsregels. Het marktonderzoek van de ACM kan daarmee niet alleen leiden tot transparantie van de sector, maar ook tot wijzigingen in het beleid en mogelijk tot handhaving. Hoewel een marktonderzoek dus risico’s met zich kan brengen, kan het tevens een kans zijn voor betrokken marktpartijen om hun perspectief te delen en eventuele marktproblemen bij de ACM te signaleren.
Ons team heeft ruime ervaring met advisering over aanbestedingsvraagstukken, kartelonderzoeken en invallen van de toezichthouder. Wij combineren diepgaande expertise en praktijkervaring in het mededingingsrecht en het aanbestedingsrecht en werken nauw met u samen om u in deze situaties te begeleiden en de belangen van uw organisatie in elke fase van het proces te beschermen.
Contact
Heeft u vragen of wilt u weten wat u specifiek kunt doen ter voorbereiding op het marktonderzoek van de ACM? Neem dan gerust contact op met een van de hieronder genoemde contactpersonen.